Yüzde, bir bütünün 100 parçaya bölündüğü ve sayısal değerlerin bu 100 parçanın kaçına denk geldiğini gösteren orantılı ifade biçimidir. Latince 'per centum' (her yüz için) deyiminden gelir; yazılı sembolü %. Sayıların büyüklüğüne bakmaksızın karşılaştırma yapmayı sağladığı için finansta, istatistikte, eğitimde ve ticarette evrensel bir dildir.
'Maaşıma %5 zam geldi' demek '100 birimdeki maaşımın 105 olduğu' demektir. '50 öğrenciden 30'u erkek' yerine '%60 erkek' deyince hangi sınıfla karşılaştırırsanız karşılaştırın anlam taşır.
Üç temel hesaplama
1) Bir sayının yüzdesini bulma
A'nın %B'si = A × B / 100Örnek: 8.000 TL'nin %15'i = 8.000 × 15/100 = 1.200 TL.
2) Bir sayının diğerinin yüzde kaçı olduğunu bulma
A, B'nin yüzde kaçı = (A / B) × 100Örnek: 30, 50'nin yüzde kaçıdır? = 30/50 × 100 = %60.
3) Yüzde artış / azalış oranı bulma
Değişim oranı = ((Yeni − Eski) / Eski) × 100Örnek: Maaşı 20.000 TL'den 24.000 TL'ye çıkan birinin zam oranı: (24.000 − 20.000) / 20.000 × 100 = %20.
Ardışık zam ve indirimde sık yapılan hata
Çok yaygın bir matematik tuzağı: 'Önce %20 zam, sonra %20 indirim — eşit olur, başlangıç fiyatına döneriz.' Yanlış. İşlem sırası önemli ve birikimsiz değil.
100 TL'lik bir ürün:
- %20 zam: 100 × 1,20 = 120 TL
- %20 indirim: 120 × 0,80 = 96 TL
Sonuç: 100 TL'den 96 TL'ye düştü, %4 kayıp. Çünkü %20'lik indirim 100 üzerine değil, 120 üzerine uygulandı. Aynı tuzak yıllık enflasyonda da yaşanır: %50 enflasyon, %30 maaş zammıyla telafi edilmez — gerçek satın alma gücü kaybı (1,30/1,50)−1 = −%13,3 olur.
Yüzdesel oran (oran-orantı) ile sabit fark karıştırılır
'Maaşa %10 zam geldi' bir oransal artıştır; herkes mevcut maaşına göre farklı tutar alır. 'Maaşa 5.000 TL zam geldi' sabit fark — düşük maaşlı için büyük, yüksek maaşlı için küçük etkidir. Devlet maaş zammını ikisini birleştirip 'taban + oran' diye uygular: 'asgari ücretin %30 zammı + 1.000 TL refah payı' gibi.
Yüzde puanı ile yüzde fark farkı
İki kavramı bilmeyen önemli yanlışlıklar yapar:
- Yüzde puanı (percentage point): iki yüzde değerinin doğrudan farkı. Faiz %25'ten %30'a çıktıysa 'faiz 5 puan arttı'.
- Yüzde fark (relative %): oransal değişim. Aynı örnekte: (30−25)/25 × 100 = %20'lik artış.
Haber metinleri sıkça karıştırır. Doğru kullanım: enflasyon %15'ten %18'e çıktıysa 'enflasyon 3 puan arttı' (%20 değil).