Döviz kuru, bir ülkenin para biriminin başka bir ülkenin parası cinsinden değeridir. 'Bugün dolar 32 TL' demek 1 ABD dolarının 32 Türk lirası ile değiştiği anlamına gelir. Kur tek bir sabit sayı değildir — kim, hangi amaçla, hangi piyasada işlem yaptığına göre üç-dört farklı kur aynı anda var olur.
TCMB gösterge kuru: referans nokta
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) her iş günü saat 15:30'da resmi gösterge döviz kurunu ilan eder. Bu kur:
- Bankalar arası işlemlerin ortalaması esas alınır.
- Vergi beyanlarında, fatura düzenlemelerinde ve resmi sözleşmelerde referans olarak kullanılır.
- Tatil günleri ilan edilmez; pazartesi açıldığında 'cuma kuru' baz alınır.
'Resmi kur' veya 'merkez bankası kuru' deyince çoğunlukla bu kasıtlanır. Özel kurum kurları her zaman bunun etrafında dolaşır.
Alış vs satış farkı (kur marjı)
Bankaya veya döviz büfesine gittiğinizde iki farklı rakam görürsünüz:
- Alış kuru: sizin döviz satarken aldığınız TL miktarı.
- Satış kuru: sizin döviz alırken ödediğiniz TL miktarı.
Aradaki farka kur marjı (spread) denir; kurumun kâr payıdır. Tipik marjlar:
- Banka: %0,3-1,0 (yüksek hacimli, daha dar marj).
- Döviz büfesi: %0,1-0,5 (en dar marj — turizm bölgelerinde rekabetli).
- Havalimanı / otel: %3-7 (en geniş marj — kaptıran müşteri kitlesi).
Yıllık 100.000 TL'lik döviz hareketinde %1 ile %5 marj farkı 4.000 TL fark yaratır; nereden alıp nereden bozdurduğunuz ciddi finansal karar.
Çapraz kur: dolaylı hesaplama
İki para biriminin birbirine doğrudan kotasyonu yoksa çapraz kur üzerinden hesaplanır. Genelde dolar köprü olarak kullanılır.
Örnek: 1 EUR = 35 TL, 1 USD = 32 TL → 1 EUR / 1 USD = 35/32 = 1,094
Yani Euro/Dolar paritesi 1,094. Türkiye'de Brezilya reali, Hindistan rupisi gibi 'egzotik' para birimleriyle işlem yapanlar dolar üzerinden çapraz kur kullanır.
Efektif vs döviz
Banka tarifelerinde sıkça gördüğünüz iki kategori:
- Döviz: kayda alınmış, hesaba aktarılan (havale, EFT, dijital) döviz. Kur daha avantajlıdır.
- Efektif: nakit, fiziksel banknot. Banknotun saklama, taşıma maliyeti olduğu için kur daha pahalıdır (alışta düşük, satışta yüksek). Ortalama %0,5-1 fark.
Yani 'havale ile dolar al' efektif (nakit) almaktan ekonomiktir. Yurtdışına nakit götürmek isteyenler bu farktan etkilenir.
Kuru ne etkiler?
Kısa liste:
- Faiz farkı: Türkiye'de faiz yüksekse TL talebi artar, kur düşer (TL değerlenir).
- Cari işlemler dengesi: ihracat-ithalat dengesi. Açık varsa döviz talebi yüksek olur.
- Politik istikrar: seçim, jeopolitik risk, beklenmedik kararlar dövize hücumu tetikler.
- Enflasyon: yüksek enflasyon TL'nin alım gücünü düşürür, kur uzun vadede yukarı yönelir.
- Merkez Bankası rezervleri: rezerv azaldığında müdahale gücü düşer, piyasa serbest yönelir.