Fazla mesai, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesine göre haftalık 45 saatin üzerinde yapılan çalışmadır. Yasa katı: bu sınırı aşan her saat 'fazla çalışma' sayılır ve işveren saat ücretinin %50 fazlasını ödemekle yükümlüdür.
Fazla mesai 'yapın yapın, sonra ödemeyiz' alanı değil. Üç temel kuralı vardır: süre sınırı, zamlı ücret, işçinin yazılı onayı. Üçü de işverenin denetlemekle yükümlü olduğu konulardır — eksiklik mahkemede işçinin lehine yorumlanır.
Sınır: haftalık 45 saat, yıllık 270 saat
Haftalık çalışma süresi genelde 45 saattir. 45 saati aşan kısım fazla mesai sayılır. Günlük çalışma 11 saati geçemez; geçerse o günkü fazla saatler de fazla mesai olur.
Yıllık tavan da var: bir işçiye yılda 270 saatten fazla fazla mesai yaptırılamaz. Bu sınırı aşan çalıştırma yasal değildir; işçi reddedebilir, mahkemede tazminat doğurur.
Zam oranları: hangi durum ne kadar?
- Fazla mesai (45 saat üstü): saat ücreti × 1,5 (yani %50 zam)
- Haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse (haftalık 40 saat gibi), 40 ile 45 arası kısım 'fazla sürelerle çalışma' sayılır ve %25 zamlı ödenir.
- Hafta tatili çalışması: hak ettiği yevmiye + o günkü çalışmanın %50 zamlı ücreti = toplamda iki buçuk yevmiye etkisi
- Resmi/dini bayram tatilleri: 1 günlük ücret hak edilmiş + çalıştığı her saat için saat ücretinin 2 katı
Yazılı onay zorunluluğu
İşçinin fazla çalışmaya yazılı muvafakati alınmadan zorla fazla mesai yaptırılamaz. Sözleşmeye genel onay maddesi eklemek yetmez; her yıl yenilenmiş yazılı onay aranır. Onay alınmadan yaptırılan fazla mesai işçiye 'haklı sebeple fesih' hakkı doğurur — yani kıdem tazminatı talebi yolu açılır.
Serbest zamanla mahsup
İşveren, fazla mesai ücreti ödemek yerine işçinin onayıyla serbest zaman verebilir. 1 saat fazla mesai için 1,5 saat, 1 saat fazla süreli çalışma için 1 saat 15 dakika serbest zaman verilmesi gerekir. Bu seçenek 6 ay içinde kullandırılmalıdır.